İpek Sözlüğü
Atölyenin lügatı.
Bizim sıklıkla kullandığımız ama herkesin günlük dilinde olmayan kelimeler. Bir cıvıtin ne olduğunu, çözgünün nasıl gerildiğini, mordant diye bir şeyin niye var olduğunu bir bakışta öğrenmek için.
A
- Atkı — Yatay iplik (İng. weft)
- Dokuma sırasında çözgü ipliklerinin arasından enine geçen iplik. Atkı vuruşu kumaşı bir santim büyütür; bir metre kumaş için yaklaşık 4000 atkı.
- Alum — Şap, potasyum-aluminyum-sülfat — KAl(SO₄)₂
- Doğal boyamada en sık kullanılan mordant (sabitleyici). İpek ağırlığının yaklaşık %10'u kadar suya çözülerek kullanılır. Renklere parlaklık ve dayanıklılık verir.
B
- Bitkisel boyama — Doğal boyama (İng. natural / plant dyeing)
- Sentetik boyalar yerine bitkilerden, köklerden, kabuklardan ve böceklerden elde edilen renklerle yapılan boyama. Aynı kazandan iki kez aynı ton çıkmaz — doğal boyamanın imzası budur.
C-Ç
- Cıvıt (indigo) — Indigofera tinctoria
- Ege kıyılarında geleneksel olarak yetiştirilen, mavi rengin kaynağı bitki. Fermente küp boyamada ipeği önce sarımsı yeşile, havayla buluşunca maviye boyar — kısa bir mucize.
- Çözgü — Dikey iplik (İng. warp)
- Tezgâhın uzunlamasına gerilen ipliği. Atkının arasından geçtiği omurga. 75 cm enli düz dokuma için ortalama 1200 çözgü ipliği gerilir.
D
- Dut yaprağı — Morus alba / Morus nigra
- İpek böceğinin tek besini. Tırtıllar hayatları boyunca kendi ağırlıklarının 50 katı dut yaprağı yer. Atölyenin bahçesindeki ağaçlar bu yüzden taşıyıcı önemde.
E
- Eko-print — Doğa baskı, yaprak baskı
- Yapraklar ve çiçeklerin doğrudan ipek üzerine sarılıp buharlanması; bitkinin kendi pigmenti ve tanenleri ipekte bir gölge, bir damar bırakır. Her parça benzersizdir.
K
- Koza — İng. cocoon
- İpek böceğinin etrafına dolaştırdığı, kesintisiz tek bir ipek ipliğinden oluşan örtü. Bir koza içinde 800-1500 metre lif bulunur. Bir metre kumaş için 25-30 koza gerekir.
- Kökboya — Rubia tinctorum
- Anadolu halılarının ünlü kırmızısı; ipekte daha çok toprak kırmızısı, kerpiç tonu verir. Işıkta yıllarca açılmaz.
M
- Mordant — Sabitleyici (İng. mordant)
- Doğal boyanın lifte tutunmasını sağlayan ara madde. Şap (alum), demir sülfat, krem tartar, sumak gibi. Mordant tipine göre aynı boya farklı renk verir.
N-P
- Nar kabuğu — Punica granatum kabuğu
- Datça'nın en cömert boyalarından. Tek bir kazanlık kabuktan yarım metre ipek sıcak sarıya boyanır. Demir mordantıyla zeytin yeşili.
- Palamut — Meşe kozalağı, kabuğu
- Datça meşelerinin tohumu; içinde tanen taşır. İpekte derin kahve, demir sülfatla neredeyse siyah verir.
S
- Sericin — İpek yapıştırıcısı
- İpek böceğinin kozayı tutması için saldığı doğal protein. Ham ipekte lifi sert tutar; sabunla kaynatılarak çıkarılır — kumaş ancak o zaman ipek bilinen yumuşaklığını kazanır.
- Sumak — Rhus coriaria
- Datça'nın yabanıl bitkisi. Hem boya (yumuşak gri-çay rengi) hem de mordant olarak çalışır; başka boyaları sabitler.
T
- Tanen — İng. tannin
- Palamutta, çay yaprağında, narda bulunan doğal asit. İpekte boyayı sabitler ve rengi koyulaştırır. Doğal mordantların temeli.
- Tezgâh — Dokuma tezgâhı (İng. loom)
- Atölyenin kalbi. Çözgü ipliklerini geren ahşap iskelet; atkı ipliği elle veya mekikle çözgülerin arasından geçirilir.
Eksik bulduğunuz bir kelime varsa — bize yazın, sözlüğe ekleyelim.